САЛЬМОНЕЛЛЁЗ – ЎТКИР ЮҚУМЛИ ИЧАК КАСАЛЛИГИ

Сальмонеллёз – зооантропаноз, яъни ҳам ҳайвонлар, ҳам одамлардан юқадиган ва кўпинча гастроэнтерит симптомлари билан баъзи ҳолларда эса тарқоқ инфекция белгилари билан таърифланадиган ўткир юқумли ичак касаллиги ҳисобланади.
Сальмонеллалар факультатив анаэробдир, улар парчаланганда эндотоксин ажралиб чиқади. Эндотоксиннинг термостабил О-антигени, термолабил Н-антигени ва капсуласига мансуб юза жойлашган Н-антигени бор. Сальмонеллалар О-антигенининг хилига қараб бир нечта серологик О гуруҳга бўлинади. Ҳар бир О-гуруҳда Н-антигенининг ички тузилишига қараб бир-биридан фарқ қиладиган бир нечта сероварлар мавжуд. Сальмонеллаларнинг 2000 га яқин серологик хиллари маълум бўлиб, улардан 700 тадан кўпроғи одамларда учрайди.
Инфекциянинг асосий манбаи уй ҳайвонларидир. Сальмонеллалар шу ҳайвонларнинг сути, сийдиги, ахлати, сўлаги билан ташқарига чиқиб, тупроқ, яйлов ерлар, сув ҳавзалари, ўт-хашакка тушади. Бу эса юқиш омилига айланади.
Шу ўринда касалликнинг одамларга юқиш йўлларига тўхталиб ўтсак. Сальмонеллалар билан ифлосланган гўшт, сут, балиқ, тухум ва бошқа маҳсулотларни истеъмол қилиш оқибатида касаллик одамларга юқади. Бундан ташқари, сальмонеллёз контакт йўли билан ҳам юқиши мумкин. Бунда у сальмонеллалар билан ифлосланган идиш-товоқлар, ўйинчоқлар ва бошқа буюмлар орқали юқади. Ва ниҳоят, сальмонеллалар ҳаво-чанг орқали юқиши ҳам мумкин, чунки сальмонеллалар 20-25 даражали ҳароратда 80 кунга қадар тирик сақлана олади. Ёз ва куз ойларида сальмонеллалар билан ифлосланган бирор овқатни бирданига кўп одамлар истеъмол қилиши натижасида сальмонеллёз баъзан эпидемия кўринишида учрайди. Ўша овқатдан истеъмол қилганларнинг деярли ҳаммаси бир-икки кун ичида касалланади.
Сальмонеллалар овқат билан меъда-ичак йўлига тушади. Меъдадаги хлорид кислота таъсирида сальмонеллаларнинг кўпчилиги ҳалок бўлади. Озуқа моддалари ичида ўралиб қолганлари бу ноқулай шароитни енгиб ўтиб, ингичка ичакка тушади, сўнгра ичак шиллиқ пардасидаги ретикулоэндотелиал тўқимага киради ва у ерда кўпая бошлайди.
Инкубацион даври 6-8 соатдан 2-3 кунгача чўзилади. Кўпинча 12-24 соат давом этади.
Сальмонеллёз билан оғриган беморлар касалхонага ётқизилиши, беморнинг уйидаги кишилар бир ҳафта давомида шифокор назоратида бўлишлари муҳим ҳисобланади. Мабодо, улар орасида озиқ-овқатларга алоқадор жойларда ишлайдиган кишилар, шунингдек, боғчага борадиган болалар бўлса, улар бир марта бактериологик текширувдан ўтказилади.
Сальмонеллёзнинг олдини олиш мақсадида аҳоли орасида кенг миқёсда тушунтириш ишлари олиб борилади. Озиқ-овқат тайёрланадиган, сақланадиган ва сотиладиган жойлар қаттиқ тиббий назорат остида бўлиши зарур.